Duruş Maliyeti ve Planlı Bakım Analizi

Duruş maliyeti nasıl hesaplanır?

Bir makine arızalandığında görünen maliyet yedek parça ve servis faturasıdır. Asıl kayıp ise görünmez: üretilemeyen ürünlerin kazandıracağı para ve hattın başında bekleyen operatörlerin ücreti. Çoğu işletmede duruşun gerçek maliyeti onarım faturasının beş ile on katıdır. Bu araç kaybı dakikaya indirger, böylece "bu arıza bize kaça mal oldu" sorusu tahminle değil rakamla cevaplanır.

Kaçan üretim ₺/saat   = Saatlik kapasite × Birim katkı payı
                        (kayıp telafi edilebiliyorsa: fazla mesai ₺/saat)
Boşta işçilik ₺/saat  = Boşta kalan operatör sayısı × Saatlik maliyet
Onarım ₺/saat         = Onarım ekibi sayısı × Saatlik maliyet

Saatlik duruş maliyeti = Kaçan üretim + Boşta işçilik + Onarım
Olay maliyeti          = Saatlik × Duruş süresi + Yedek parça + Hurda + Ceza

Örnek hesap

Saatte 120 adet üreten bir hatta birim katkı payı 45 ₺'dir ve kayıp üretim telafi edilemiyor. Duruşta 8 operatör boşta kalıyor (saatlik 300 ₺), 2 teknisyen onarımda çalışıyor (saatlik 450 ₺). Arıza 3 saat sürüyor; 4.000 ₺ yedek parça değişiyor ve yeniden başlatmada 50 parça hurdaya çıkıyor (birim malzeme 60 ₺).

Onarım faturası (parça ve işçilik) 6.700 ₺ iken olayın gerçek maliyeti 33.100 ₺'dir.

Katkı payı neden ciro değil?

Hat durduğunda ciro kaybedilir ama hammadde de harcanmaz. Kaybedilen, her ürünün sabit giderlere ve kâra yaptığı katkıdır: satış fiyatı eksi değişken maliyet (hammadde, enerji, parça başı işçilik). Ciroyu yazarsanız kaybı olduğundan büyük, yalnız kârı yazarsanız küçük hesaplarsınız.

Kayıp üretim telafi edilebiliyorsa

Hattınız tam kapasite çalışmıyorsa duruşta üretilemeyen miktar fazla mesaiyle ya da hafta sonu vardiyasıyla karşılanabilir. Bu durumda satış kaybedilmez; maliyet, telafi için ödenen fazla mesaidir. "Telafi edilebiliyor" kutusunu işaretlediğinizde araç katkı payı yerine fazla mesai saatlik maliyetini kullanır. Hat zaten üç vardiya dolu çalışıyorsa telafi mümkün değildir ve kayıp kalıcıdır.

Planlı bakım yatırımı kendini öder mi?

Yıllık plansız maliyet = Yıllık arıza sayısı × Ortalama olay maliyeti
Brüt tasarruf          = Yıllık plansız maliyet × Beklenen arıza azalması %
Net tasarruf           = Brüt tasarruf − Planlı bakım maliyeti − Planlı bakımın duruş maliyeti
ROI                    = Net tasarruf / Planlı bakım maliyeti
Geri ödeme süresi (ay) = Planlı bakım maliyeti / (Brüt tasarruf / 12)

Örnekteki hat yılda 18 kez benzer şekilde arızalanıyorsa yıllık plansız duruş maliyeti 595.800 ₺'dir. Yıllık 150.000 ₺'lik bir planlı bakım programı arızaları %60 azaltırsa brüt tasarruf 357.480 ₺, net tasarruf 207.480 ₺ olur. Yatırımın geri dönüşü %138,3'tür ve program kendini yaklaşık beş ayda öder.

Planlı bakım vardiya içinde yapılıyor ve üretimi durduruyorsa o sürenin maliyeti de tasarruftan düşülmelidir; araçta "planlı bakımın üretimi durdurduğu süre" alanı bunun içindir. Bakım hafta sonu ya da vardiya dışında yapılıyorsa bu değeri 0 bırakın.

Arıza azalma oranını nasıl tahmin etmeli?

Düzenli önleyici bakıma geçen işletmelerde plansız arızalarda %30 ile %70 arasında azalma görülür. İhtiyatlı bir hesap için alt sınıra yakın bir değerle başlayın; yatırım o oranla bile kendini ödüyorsa karar kolaydır.